Eyüpsultan

Eyüpsultan, Haliç kıyısındaki tarihî Eyüp merkezinden Alibeyköy’e, Göktürk–Kemerburgaz yerleşimlerine ve Karadeniz yönündeki orman-kırsal mahallelere uzanan çok katmanlı bir ilçedir. İnanç ve ziyaret merkezi, sanayi sonrası dönüşen Haliç kıyısı, planlı kuzey yerleşimleri ve geniş doğal alanlar aynı sınırlar içinde belirgin alt bölgeler oluşturur.

Eyüp yerleşiminin Osmanlı dönemi gelişimi, İstanbul’un fethinden sonra Ebu Eyyûb el-Ensârî’ye atfedilen kabrin çevresinde külliye ve yerleşim kurulmasıyla hızlandı. Haliç boyunca mezarlıklar, imalathaneler ve iskeleler; Kâğıthane–Alibeyköy vadilerinde su ve üretim yapıları gelişti. 19. ve 20. yüzyıllarda Rami, Alibeyköy ve Haliç çevresi sanayi ve işçi yerleşimleriyle büyüdü. Günümüzde tarihî merkez korunurken kuzeyde Kemerburgaz ve Göktürk farklı bir konut-yaşam kuşağı oluşturur; 2017’de ilçenin resmî adı Eyüpsultan oldu.

İlçe güneyde Haliç kıyısı ve tarihî Eyüp vadisinden başlayıp Alibeyköy Deresi boyunca kuzeye genişler. Göktürk ve Kemerburgaz, Belgrad Ormanı ve su havzaları yakınındaki daha düşük yoğunluklu yerleşim kuşağında; Ağaçlı, Çiftalan ve Odayeri ise Karadeniz yönündeki orman-kırsal alanda bulunur. Güneyde yoğun kentsel doku, kuzeyde orman ve havza coğrafyası aynı ilçe içinde keskin bir karşıtlık yaratır.

Eyüp Sultan Meydanı, cami ve çarşı tarihî merkezin günlük ve ziyaretçi hareketini taşır. Haliç kıyısı ile Pierre Loti çevresi açık alan kullanımını; Alibeyköy merkez ve Yeşilpınar yoğun mahalle yaşamını; Göktürk Caddesi ve Kemerburgaz meydanı kuzeydeki yerel hizmetleri temsil eder. Rami Kütüphanesi, Feshane/Artİstanbul ve kıyı kültür alanları ilçenin kamusal yaşamına farklı ölçeklerde katkı verir.

M7 Yıldız–Mahmutbey hattı Alibeyköy, Çırçır, Veysel Karani–Akşemsettin ve Yeşilpınar istasyonlarıyla ilçenin yoğun güney kesimlerine hizmet verir. T5 Eminönü–Alibeyköy tramvayı Haliç kıyısını, M11 ise Göktürk–Kemerburgaz kuşağını İstanbul Havalimanı ve Kağıthane/Gayrettepe yönüne bağlar. İETT hatları, Haliç kıyı yolu ve kuzey karayolları bu birbirinden uzak alt bölgeler arasındaki erişimi tamamlar.

Tarihî Eyüp merkezi ve Nişanca çevresinde koruma alanlarıyla iç içe eski yapılar; Alibeyköy, Çırçır ve Yeşilpınar’da yoğun apartman mahalleleri; Rami–Topçular’da konut, ticaret ve eski üretim alanları birlikte görülür. Göktürk ve Kemerburgaz’da siteler, yeni apartmanlar ve düşük yoğunluklu konutlar; kuzey mahallelerinde ise kırsal yapı ve orman kenarı yerleşimleri baskındır.

Eyüpsultan’ı belirleyen unsurlar Osmanlı döneminden gelen inanç ve mezarlık peyzajı, Haliç kıyısı, sanayi sonrası kültür alanları, Alibeyköy vadisinin yoğun konut dokusu, Göktürk–Kemerburgaz’ın planlı yerleşimleri ve kuzeydeki geniş orman-kırsal kuşaktır. Bu alt bölgeler nüfus yoğunluğu, ulaşım ve yapılaşma bakımından ayrı değerlendirilmelidir.

Dengeli bir saha rotası Eyüp Sultan Meydanı ve külliyeden tarihî mezarlıklar ile Pierre Loti çevresine, oradan Haliç kıyısı, Feshane/Artİstanbul ve Rami Kütüphanesi’ne uzanabilir. Alibeyköy merkezi yoğun vadi yerleşimini; Göktürk ve Kemerburgaz kuzey konut kuşağını; Belgrad Ormanı çevresi ise ilçenin doğal coğrafyasını gösterir.

Eyüpsultan’ın benzersizliği, Haliç kıyısındaki güçlü Osmanlı inanç ve mezarlık peyzajını, Alibeyköy’ün yoğun kent dokusunu, Göktürk–Kemerburgaz’ın planlı yerleşimlerini ve Karadeniz yönündeki orman-kırsal mahalleleri tek bir uzun kuzey-güney coğrafyasında birleştirmesidir.

• Tarihî Eyüp merkezinde ziyaret ve gündelik yaşam dengesi • Haliç kıyısında sanayi sonrası kamusal kullanım dönüşümü • Göktürk–Kemerburgaz ile güney mahallelerinin erişim farkı • Kuzey orman ve su havzalarının yerleşim baskısıyla ilişkisi